اقتصاد منطقه پس از جنگ؛ آینده نفت و تنگه هرمز در نظم جدید جهانی

به گزارش معدن‌نیوز، جنگ اخیر در منطقه که با تبعات ژئوپلیتیکی گسترده همراه بود، اکنون وارد مرحله پیامدهای اقتصادی شده است؛ تحولی که جایگاه بازیگران انرژی، نقش آمریکا در امنیت منطقه و آینده تنگه هرمز در بازار جهانی نفت را با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است.

جنگ تحمیلی سوم که از نهم اسفندماه آغاز شد و با تحولات گسترده سیاسی و امنیتی همراه بود، اکنون از مرحله پیامدهای ژئوپلیتیکی عبور کرده و وارد مرحله آثار اقتصادی بر منطقه و جهان شده است. پیامدهایی که نه‌تنها کشورهای خاورمیانه، بلکه بازارهای انرژی و اقتصاد جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

در شرایطی که پیش از این، برخی کشورهای منطقه نقش سنتی آمریکا را به‌عنوان تأمین‌کننده امنیت می‌پذیرفتند، اکنون این پرسش مطرح است که آیا اقتصاد این کشورها بدون حضور فعال آمریکا دچار بحران خواهد شد. همزمان جایگاه جدید ایران در معادلات منطقه‌ای و نقش تنگه هرمز در بازار انرژی جهان نیز به یکی از محورهای اصلی تحلیل‌های اقتصادی تبدیل شده است.

ایران با وجود تحریم‌ها و خسارت‌های زیرساختی ناشی از جنگ، همچنان از مزیت راهبردی موقعیت جغرافیایی خود بهره می‌برد. کنترل تنگه هرمز و تداوم صادرات نفت از جمله عواملی است که به گفته تحلیلگران، جایگاه تهران را در معادلات انرژی منطقه تقویت کرده است.

از سوی دیگر، افزایش نقش بازیگرانی مانند چین در اقتصاد منطقه می‌تواند به شکل‌گیری الگوی تازه‌ای از همکاری‌های اقتصادی منجر شود؛ الگویی که در آن کریدورهای تجاری و پروژه‌های اقتصادی جایگزین وابستگی‌های صرف امنیتی خواهند شد.

افول هژمونی آمریکا در خاورمیانه

برای چند دهه، امنیت خاورمیانه تا حد زیادی بر حضور نظامی آمریکا و ناوگان پنجم این کشور در بحرین استوار بود. اما تحولات اخیر نشانه‌هایی از کاهش نفوذ این قدرت در منطقه را آشکار کرده است.

بر اساس گزارش شورای آتلانتیک، کشورهای حاشیه خلیج فارس که پیش‌تر به چتر امنیتی آمریکا وابسته بودند، اکنون به دنبال گسترش روابط اقتصادی و امنیتی با قدرت‌هایی مانند چین، روسیه و هند هستند. این روند نشانه‌ای از گذار تدریجی منطقه از نظم تک‌قطبی به ساختار چندقطبی تلقی می‌شود.

در همین زمینه، نشریه «آسیا تایمز» نیز پیش‌تر نوشته بود کشورهای آسیایی تلاش دارند ضمن بهره‌گیری از سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی چین، روابط امنیتی و تجاری خود با غرب را نیز حفظ کنند تا از رقابت میان قدرت‌های بزرگ برای افزایش قدرت چانه‌زنی خود استفاده کنند.

جایگاه ایران در اقتصاد پساجنگ

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره آینده منطقه، موقعیت اقتصادی ایران پس از جنگ است. ایران از یک سو با خسارت‌های اقتصادی و زیرساختی قابل توجهی مواجه شده که بازسازی آن زمان‌بر خواهد بود، اما از سوی دیگر با تکیه بر موقعیت جغرافیایی و نقش خود در بازار انرژی همچنان یکی از بازیگران مهم منطقه به شمار می‌رود.

طبق تازه‌ترین آمار دبیرخانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، تولید نفت ایران در ماه آوریل به حدود ۲ میلیون و ۸۵۴ هزار بشکه در روز رسیده و ایران را به دومین تولیدکننده نفت در میان اعضای اوپک تبدیل کرده است.

همچنین میانگین قیمت نفت خام سنگین ایران در ماه آوریل ۱۰۳ دلار و ۱۰ سنت برای هر بشکه بوده است؛ در حالی که این رقم در ماه مارس ۱۲۴ دلار و ۱۰ سنت ثبت شده بود. این در شرایطی است که میانگین قیمت نفت ایران در سال گذشته میلادی حدود ۷۵ دلار و ۴۱ سنت بوده است.

بر اساس گزارش بلومبرگ نیز ایران در ماه مارس حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز نفت صادر کرده است. این داده‌ها نشان می‌دهد که با وجود فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ، درآمدهای نفتی ایران نسبت به سال گذشته بهبود یافته است.

نقش تنگه هرمز در بازار انرژی

پیش از آغاز جنگ، حدود ۲۰ درصد نفت جهان و نزدیک به ۳۰ درصد گاز طبیعی مایع (LNG) از طریق تنگه هرمز منتقل می‌شد. اختلال در این مسیر، یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه در بازار جهانی نفت را ایجاد کرد و قیمت‌ها را از حدود ۷۵ دلار به بیش از ۱۲۰ دلار در هر بشکه رساند.

آمارهای اوپک نشان می‌دهد تولید نفت کشورهای عضو اوپک و متحدان آن در ماه آوریل به ۳۳ میلیون و ۱۹۰ هزار بشکه در روز رسیده که نسبت به ماه مارس ۱ میلیون و ۷۳۸ هزار بشکه کاهش داشته است.

در همین حال، تلاش آمریکا برای بازگشایی کامل مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز تاکنون نتیجه مشخصی به همراه نداشته است. برخی تحلیلگران معتقدند امید بازار انرژی برای کاهش تنش‌ها نیز با توقف مذاکرات صلح میان ایران و آمریکا کاهش یافته است.

نشریه اکونومیست هشدار داده است که آرامش نسبی کنونی بازار نفت ممکن است موقتی باشد و در صورت ادامه اختلال در تنگه هرمز، احتمال جهش شدید قیمت‌ها در هفته‌های آینده وجود دارد.

بر اساس برآورد تحلیلگران، حدود ۲ میلیارد بشکه نفت معادل ۵ درصد مصرف سالانه جهان در نتیجه اختلال در این مسیر از بازار حذف شده و هر روز بسته ماندن تنگه هرمز می‌تواند ۱۴ میلیون بشکه دیگر به کسری عرضه جهانی اضافه کند.

سناریوهای پیش روی منطقه

در صورت تشدید درگیری‌ها یا ادامه محاصره‌های دریایی، صادرات نفت از خلیج فارس ممکن است برای مدت طولانی با اختلال مواجه شود؛ سناریویی که بسیاری از تحلیلگران آن را یکی از بدبینانه‌ترین گزینه‌ها برای اقتصاد جهانی می‌دانند.

در چنین شرایطی، برخی کشورهای منطقه ممکن است به استفاده گسترده‌تر از ارزهایی مانند یوآن چین در مبادلات انرژی و تجاری روی بیاورند؛ روندی که می‌تواند وابستگی به دلار را کاهش دهد.

بسته ماندن طولانی‌مدت تنگه هرمز همچنین می‌تواند باعث جهش شدید قیمت نفت، افزایش تورم جهانی، خروج سرمایه از برخی اقتصادهای منطقه و بروز فشارهای اجتماعی و اقتصادی شود.

با این حال بسیاری از تحلیلگران معتقدند اقتصاد منطقه بدون حضور فعال آمریکا لزوماً سقوط نخواهد کرد، اما مدل رشد اقتصادی مبتنی بر امنیت آمریکا احتمالاً جای خود را به الگوی تازه‌ای از منطقه‌گرایی اقتصادی و تنوع‌بخشی به شرکای بین‌المللی خواهد داد.