وابستگی جهان به زغالسنگ ادامه دارد
بررسی وضعیت زغالسنگ در جهان و ایران نشان میدهد با وجود نقش کلیدی این ماده معدنی در تولید برق و صنایع پایه، سهم ایران از مصرف جهانی بسیار ناچیز است؛ موضوعی که کارشناسان آن را نتیجه سیاستهای انرژی و کمبود سرمایهگذاری در این بخش میدانند.
به گزارش معدننیوز، بررسی وضعیت زغالسنگ در جهان و ایران نشان میدهد با وجود نقش کلیدی این ماده معدنی در تولید برق و صنایع پایه، سهم ایران از مصرف جهانی بسیار ناچیز است؛ موضوعی که کارشناسان آن را نتیجه سیاستهای انرژی و کمبود سرمایهگذاری در این بخش میدانند.
زغالسنگ با وجود گسترش انرژیهای تجدیدپذیر و افزایش نگرانیهای زیستمحیطی، همچنان یکی از مواد معدنی راهبردی در اقتصاد جهانی محسوب میشود. این ماده علاوه بر نقش مهم در تولید برق، در صنایع پایه از جمله فولاد، سیمان و برخی فرآیندهای شیمیایی نیز کاربرد گستردهای دارد و حذف آن از زنجیره تولید صنعتی عملاً ممکن نیست.
در سطح جهانی نیز زغالسنگ همچنان یکی از منابع اصلی تأمین انرژی به شمار میرود. هرچند برخی کشورهای توسعهیافته به دلیل ملاحظات زیستمحیطی در تلاش برای کاهش مصرف آن هستند، اما در بسیاری از اقتصادهای صنعتی این سوخت به دلیل فراوانی ذخایر، امکان استفاده در مقیاس گسترده و قیمت مناسب همچنان یک منبع قابل اتکا محسوب میشود.
بر اساس آمارهای جهانی، سالانه حدود ۹ میلیارد تن زغالسنگ در جهان مصرف میشود و نزدیک به ۴۰ درصد برق جهان از طریق نیروگاههای زغالسوز تأمین میشود. همچنین بخش قابل توجهی از تولید فولاد و سیمان جهان به این ماده وابسته است؛ بهطوری که بیش از ۹۰ درصد فولاد جهان با استفاده از زغالسنگ تولید میشود.
با این حال، سهم ایران از این بازار بسیار محدود است. سعید صمدی، دبیر انجمن زغالسنگ ایران، در گفتوگو با ایسنا میگوید مصرف سالانه زغالسنگ در ایران حدود سه میلیون تن است؛ رقمی که در مقایسه با مصرف جهانی بسیار ناچیز به شمار میرود و حتی نیمی از همین مقدار نیز از طریق واردات تأمین میشود.
به گفته او، در حالی که بسیاری از کشورها همچنان بر زغالسنگ بهعنوان یکی از منابع مهم انرژی و صنعت تکیه دارند، ساختار انرژی ایران طی دهههای گذشته بر پایه گاز طبیعی و یارانههای گسترده آن شکل گرفته است؛ موضوعی که باعث شده صنایع داخلی انگیزه چندانی برای استفاده از زغالسنگ نداشته باشند.
صمدی با اشاره به پیشینه استفاده از زغالسنگ در ایران میگوید در گذشته برخی کارخانههای سیمان و حتی صنایع نساجی از این سوخت استفاده میکردند، اما از دهه ۴۰ شمسی با ورود فناوریهای جدید، استخراج و بهرهبرداری از زغالسنگ شکل تخصصیتری به خود گرفت.
به گفته او، مهمترین حوزههای زغالسنگ کشور در کرمان، البرز مرکزی، زغالسنگ شرقی (شاهرود، دامغان و گلستان) و بهویژه طبس قرار دارد که بزرگترین ذخایر کشور را در خود جای داده است. برآوردها نشان میدهد ایران حدود ۱۴ میلیارد تن ذخیره زمینشناسی زغالسنگ دارد، اما ذخیره قطعی اکتشافشده آن حدود دو میلیارد تن است؛ فاصلهای که عمدتاً به دلیل کمبود فعالیتهای اکتشافی در گذشته ایجاد شده است.
با وجود این ظرفیتها، صنعت زغالسنگ در ایران توسعه قابل توجهی نداشته است. به گفته دبیر انجمن زغالسنگ ایران، یکی از دلایل اصلی این موضوع پایین بودن قیمت انرژی، بهویژه گاز طبیعی در کشور است که باعث شده بسیاری از صنایع استفاده از سوختهای یارانهای را ترجیح دهند.
او میگوید در حال حاضر قیمت زغالسنگ داخلی بهطور مصنوعی پایین نگه داشته شده است. برای نمونه در سال ۱۴۰۳ قیمت هر تن زغالسنگ داخلی حدود ۸ میلیون تومان بود، در حالی که قیمت تمامشده زغالسنگ وارداتی به حدود ۲۲ میلیون تومان میرسید. این در حالی است که قیمت جهانی زغالسنگ متالورژیکی در حدود ۲۰۰ دلار در هر تن برآورد میشود.
صمدی همچنین از ادامه واردات زغالسنگ خبر میدهد و میگوید سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار برای واردات این ماده هزینه میشود و در برخی سالها این رقم حتی به ۷۰۰ میلیون دلار نیز رسیده است؛ وارداتی که اغلب با هزینههای بالای حملونقل و واسطهگری همراه است.
این وضعیت در شرایطی ادامه دارد که ایران با ناترازی قابل توجه در حوزه انرژی بهویژه گاز مواجه است. برآوردها نشان میدهد در دوره اوج مصرف، کسری گاز در کشور به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز میرسد؛ موضوعی که گاهی به محدودیت یا تعطیلی برخی صنایع منجر میشود.
به اعتقاد صمدی، اگر در سالهای گذشته برنامهریزی برای توسعه نیروگاههای زغالسوز انجام میشد، بخشی از این ناترازی قابل مدیریت بود. او میگوید در بسیاری از کشورها این نیروگاهها در مناطق خارج از شهرها و نزدیک به دریا احداث میشوند تا ضمن بهرهگیری از شرایط جوی مناسب، آثار زیستمحیطی نیز کاهش یابد.
کارشناسان معتقدند توسعه اکتشاف، استخراج و فرآوری زغالسنگ در ایران میتواند علاوه بر ایجاد اشتغال در مناطق معدنی، وابستگی کشور به واردات برخی مواد اولیه صنعتی را نیز کاهش دهد. با این حال تحقق این هدف نیازمند سیاستگذاری دقیق، سرمایهگذاری در بخش معدن، نوسازی تجهیزات، ارتقای ایمنی معادن و توسعه فناوریهای فرآوری است.
در مجموع، هرچند زغالسنگ در نگاه عمومی گاه بهعنوان سوختی قدیمی تلقی میشود، اما واقعیت آن است که این ماده همچنان یکی از ارکان اصلی صنایع پایه در جهان به شمار میرود و بیتوجهی به ظرفیتهای آن میتواند زنجیرههایی مانند فولاد و سایر صنایع وابسته را با چالش مواجه کند.