تولید پایدار، حاشیه سود در خطر

به گزارش معدن‌نیوز، تداوم تنش در خاورمیانه و حمله به زیرساخت‌های پتروشیمی، مسیر تولید و تجارت سیمان ایران را دستخوش تغییر کرده است. در حالی‌که تولید سیمان در کشور با وجود جنگ متوقف نشده، جهش کم‌سابقه بهای پاکت، رشد هزینه انرژی و محدودیت‌های صادراتی، حاشیه سود این صنعت استراتژیک را به‌شدت تحت فشار قرار داده و بخشی از بازارهای صادراتی، به‌ویژه در جنوب کشور را در معرض تهدید قرار داده است.

تداوم تنش نظامی در منطقه خاورمیانه، عملکرد بسیاری از صنایع ایران را تحت‌تأثیر قرار داده است؛ با این حال صنعت سیمان کشور با وجود شرایط جنگی، تولید خود را ادامه داده است. در هفته‌های گذشته، بازار داخلی شاهد افزایش قابل‌توجه بهای سیمان پاکتی بوده؛ افزایشی که به گفته دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان بیش از هر چیز از رشد پرشتاب قیمت پاکت سیمان نشأت می‌گیرد.

به این ترتیب، حمله به زیرساخت‌های صنعتی و خسارت جدی به برخی واحدهای پتروشیمی که تأمین‌کننده مواد اولیه تولید پاکت هستند، به‌عنوان یکی از محرک‌های اصلی رشد قیمت سیمان پاکتی در هفته‌های اخیر شناخته می‌شود. در کنار آن، انتظارات تورمی نیز بر رفتار بازیگران بازار سیمان سایه افکنده و فشار مضاعفی بر قیمت‌ها وارد کرده است.

از سوی دیگر، محدودیت‌های اعمال‌شده بر انتقال کالا از بنادر جنوبی کشور، تداوم تولید با حداکثر ظرفیت در واحدهای سیمانی مستقر در استان‌های جنوبی را مختل کرده است. دلیل این اختلال آن است که صادرات سیمان در مسیرهای طولانی توجیه اقتصادی ندارد و از دست رفتن مقاصد سنتی صادراتی سیمان در جنوب کشور می‌تواند روند فعالیت این واحدها را دشوار کند.

صنعت سیمان؛ صنعتی ۱۰۰ ساله و استراتژیک

صنعت سیمان یکی از قدیمی‌ترین صنایع کشور است و قدمت آن در ایران به حدود ۱۰۰ سال می‌رسد. غنای ایران از نظر معادن سنگ آهک، رس، سیلیس و آهن به‌عنوان مواد اولیه تولید سیمان، زمینه توسعه گسترده این صنعت را فراهم کرده است. به‌دلیل وجود وفور مواد اولیه در داخل، در کنار تقاضای بالای داخلی برای سیمان، طی دهه‌های گذشته در اکثر نقاط کشور کارخانه‌های سیمان متعدد احداث شده‌اند.

با توجه به نقش کلیدی سیمان در توسعه زیرساخت، ساخت‌وساز و پروژه‌های عمرانی، از این صنعت به‌عنوان صنعتی استراتژیک یاد می‌شود. در سال‌های اخیر نیز بخش بزرگی از فرآیندهای تولید سیمان در داخل کشور بومی‌سازی شده و وابستگی به فناوری خارجی کاهش یافته است.

رشد ۲۸۹درصدی قیمت پاکت؛ سیمان پاکتی زیر فشار

علی‌اکبر الوندیان، فعال صنعت سیمان، در تشریح دلایل رشد قیمت سیمان در هفته‌های اخیر توضیح داد که افزایش بهای سیمان متناسب با رشد عمومی قیمت‌ها در سایر بخش‌های صنعتی و مصرفی نبوده است.

به گفته او، روند تولید در این صنعت به‌ویژه از افزایش قیمت نهاده‌های تولید و به‌خصوص پاکت سیمان تأثیر پذیرفته است.

بر اساس اظهارات الوندیان، بهای هر پاکت سیمان در سال گذشته در همین زمان حدود ۹ هزار تومان بوده است. این رقم در هفته‌های پایانی اسفند ۱۴۰۴ به ۱۵ هزار تومان رسید و در هفته گذشته از مرز ۳۵ هزار تومان عبور کرده است؛ موضوعی که از رشد حدوداً ۲۸۹درصدی قیمت پاکت در این بازه زمانی حکایت دارد. پیش‌بینی می‌شود روند صعودی قیمت پاکت در هفته جاری و هفته‌های پیش رو نیز ادامه یابد.

این جهش قیمتی عمدتاً از آنجا ناشی شده که برخی واحدهای پتروشیمی کشور در جریان جنگ متحمل خسارت شده‌اند و تولید مواد اولیه ساخت پاکت سیمان با اختلال مواجه شده است. در چنین شرایطی، رشد قیمت سیمان فله به‌مراتب کمتر از سیمان پاکتی بوده و فشار اصلی بر بخش پاکتی بازار متمرکز شده است.

الوندیان تأکید کرد که در هفته‌های اخیر میزان تولید و عرضه سیمان در بازار متناسب با نیاز مصرف‌کنندگان بوده و «خوشبختانه هیچ کمبودی در این بازار وجود ندارد»؛ بنابراین مشکل اصلی، کمبود تولید نیست بلکه جهش هزینه‌های جانبی و انتظارات تورمی است که بر قیمت‌ها اثر می‌گذارد.

جهش هزینه‌های تولید؛ انرژی، آجر نسوز و قطعات

این فعال صنعت سیمان با اشاره به رشد قابل‌توجه قیمت نهاده‌های تولید گفت: با شروع سال جاری، هزینه‌های جاری از جمله دستمزد نیروی انسانی و هزینه تأمین برق، آب و گاز افزایش محسوسی داشته است. در کنار آن، آجر نسوز که یکی از اقلام مهم مصرفی در کوره‌های سیمان است، از سال گذشته تاکنون رشد قیمت ۲۰۰درصدی را تجربه کرده است.

همزمان، قیمت قطعات مصرفی و یدکی صنایع متناسب با رشد نرخ ارز افزایش یافته و مجموع این عوامل باعث شده‌اند که رشد قیمت سیمان هنوز با رشد واقعی هزینه‌های تولید هم‌خوانی نداشته باشد. در چنین فضایی، بسیاری از واحدهای تولیدی ناچارند با حاشیه سود بسیار پایین به فعالیت خود ادامه دهند.

با وجود این، الوندیان تأکید می‌کند که روند تولید و توزیع سیمان در هفته‌های گذشته بسیار مطلوب بوده؛ هرچند انتظارات تورمی حاکم بر بازار می‌تواند به‌عنوان یک محرک قیمتی مهم در آینده عمل کند.

وضعیت تولید سیمان و کلینکر در ۱۴۰۴

دبیر انجمن سیمان در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت تولید در سال ۱۴۰۴ توضیح داد که مجموع تولید سیمان کشور در سال گذشته حدود ۷۵ میلیون تن برآورد شده است. در همین دوره، تولید کلینکر نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۳ درصد رشد داشته، اما تولید سیمان با افت ۸ درصدی روبه‌رو شده است. این کاهش عمدتاً ناشی از کاهش تقاضای داخلی برای مصرف سیمان در سال گذشته بوده است.

با این حال، او تأکید کرد که واحدهای سیمانی کشور حتی در دوره جنگ تحمیلی نیز فعالیت خود را متوقف نکرده‌اند و امروز هم از ذخایر مناسب کلینکر برخوردارند؛ به‌طوری که نگرانی جدی درباره تأمین سیمان در آینده نزدیک وجود ندارد.

الوندیان در ادامه یادآور شد که برخی واحدهای سیمانی کشور، به‌ویژه در جنوب، با هدف صادرات احداث شده‌اند. در نتیجه، بروز جنگ و محدودیت جدی در روند تجارت با کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌تواند فعالیت این واحدها را با اختلال جدی مواجه کند. در مقابل، واحدهای مستقر در شمال و شرق کشور همچنان امکان صادرات به کشورهای اوراسیا، افغانستان، پاکستان و حتی عراق را دارند.

موانع داخلی تولید سیمان؛ قیمت‌گذاری دستوری و انرژی

پیش از بروز جنگ نیز صنعت سیمان با مشکلات ساختاری متعددی روبه‌رو بوده است. در درجه اول، قیمت‌گذاری دستوری در سال‌های گذشته عملکرد این صنعت را تضعیف کرده و حتی پس از عرضه سیمان در بورس کالا نیز، به گفته فعالان، هنوز شرایط رقابت آزاد در خرید و فروش این محصول فراهم نشده است.

از سوی دیگر، محدودیت‌های جدی در تأمین انرژی واحدهای سیمانی طی سال‌های گذشته، تولید را با چالش روبه‌رو کرده است. این محدودیت‌ها در تابستان عمدتاً در حوزه برق و در زمستان در حوزه گاز اعمال می‌شوند. در حالی که خاموش کردن کوره سیمان به‌سرعت امکان‌پذیر نیست و این فرآیند به زمان طولانی نیاز دارد؛ هرگونه بی‌توجهی به این موضوع می‌تواند خسارت‌های جدی به کوره‌ها و خطوط تولید وارد کند.

علاوه بر این، محدودیت در تأمین گاز باعث می‌شود که واحدهای سیمانی به مازوت‌سوزی روی آورند؛ تغییری که هزینه تولید را به‌شدت افزایش می‌دهد و در عین حال اثرات زیست‌محیطی منفی به‌همراه دارد. مجموع این عوامل، تاب‌آوری و سودآوری صنعت سیمان را کاهش داده است.

چالش‌های تجاری و صادراتی صنعت سیمان ایران

صادرات برای صنایع، به‌ویژه در شرایط محدودیت بازار داخلی، نقشی حیاتی در ارزآوری و حفظ ظرفیت تولید دارد. ظرفیت تولید سیمان کشور حدود ۹۰ میلیون تن برآورد می‌شود و این صنعت طی چند دهه اخیر با سرمایه‌گذاری گسترده بخش خصوصی و با هدف تأمین نیاز پروژه‌های عمرانی و ساخت‌وساز گسترش یافته است. به دلیل محدودیت در مصرف داخلی، صادرات تنها راهکار برای استفاده حداکثری از ظرفیت تولید به‌شمار می‌رود.

با این حال، سیمان محصولی حجیم و کم‌ارزش از نظر قیمت واحد است؛ بنابراین انتقال و صادرات آن در مسافت‌های طولانی توجیه اقتصادی ندارد. علاوه بر این، نگهداری طولانی‌مدت سیمان موجب افت کیفیت می‌شود. به همین دلیل، در زنجیره تولید، ابتدا کلینکر تولید و سپس پس از آسیاب، به سیمان تبدیل می‌شود. کشورهایی که فاقد منابع معدنی یا فناوری کافی برای تولید سیمان هستند، معمولاً کلینکر را وارد کرده و پس از یک مرحله آسیاب، آن را به سیمان تبدیل می‌کنند تا مدیریت نگهداری و حمل‌ونقل برایشان ساده‌تر و اقتصادی‌تر شود.

در چنین شرایطی، وضعیت جنگی و تنش در خاورمیانه چشم‌انداز بخشی از بازارهای صادراتی سیمان و کلینکر را برای ایران تیره کرده است؛ به‌ویژه در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که از مقاصد مهم صادراتی به‌شمار می‌رفتند.

بازار جهانی سیمان در تلاطم؛ نقش ایران و بنگلادش

ادامه جنگ در خاورمیانه و گسترش آن به‌صورت محاصره دریایی و ایجاد محدودیت در انتقال کالا از تنگه هرمز، فعالیت بسیاری از صنایع در سطح بین‌المللی و همچنین در ایران را تحت‌تأثیر قرار داده است. صنعت سیمان نیز در زمره صنایعی است که هم از سمت عرضه و هم از سمت تقاضا تحت فشار قرار گرفته است.

بیشترین اثر این جنگ را می‌توان در کشورهای واردکننده سیمان و کلینکر مشاهده کرد؛ محصولی که حجیم است و انتقال آن مستلزم پرداخت هزینه‌های بالای حمل و انرژی است.

بنگلادش از جمله کشورهایی است که در تأمین سیمان و کلینکر با چالش مواجه شده است. این کشور حدود ۹۰ درصد از کلینکر مورد نیاز خود را وارد می‌کند و سپس آن را به سیمان تبدیل می‌کند. پیش از جنگ، کشورهای حاشیه خلیج فارس منبع اصلی تأمین کلینکر بنگلادش بودند، اما با محدودیت در تنگه هرمز، این کشور ناچار شده کلینکر مورد نیاز خود را از چین، ویتنام و تایلند تأمین کند؛ تغییری که قیمت کلینکر وارداتی را به‌شدت افزایش داده است.

ایران نیز به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان مهم سیمان و کلینکر در جهان، با محدودیت در برخی مقاصد صادراتی خود، به‌ویژه در کشورهای عربی خلیج فارس مواجه شده است. با این حال، کارشناسان معتقدند در صورتی که موانع لجستیکی و حمل‌ونقل رفع شوند، ایران می‌تواند با شناسایی بازارهای جدید صادراتی بخش قابل‌توجهی از تقاضای از دست‌رفته خود را جبران کند؛ به‌ویژه در بازارهایی چون آسیای مرکزی، اوراسیا، افغانستان، پاکستان و شرق آفریقا که از نظر مسافت و مسیر حمل، توجیه‌پذیرتر هستند.