معدننیوز بررسی کرد:
کشف عناصر نادر؛ قزاقستان در آستانه ورود به نقشه جهانی فناوری
اعلام نتایج اکتشاف عناصر نادر خاکی در منطقه کاراگاندی قزاقستان، در صورت تأیید نهایی، میتواند این کشور را در جمع بازیگران اصلی زنجیره تأمین فناوریهای پیشرفته و مواد خام حیاتی جهان قرار دهد.
به گزارش معدننیوز، اعلام نتایج اکتشاف عناصر نادر خاکی در منطقه کاراگاندی قزاقستان، در صورت تأیید نهایی، میتواند این کشور را در جمع بازیگران اصلی زنجیره تأمین فناوریهای پیشرفته و مواد خام حیاتی جهان قرار دهد.
برای دههها، علفزارهای مرکز قزاقستان منبع استخراج زغالسنگ، نفت و مس بودهاند، اما عناصر نادر خاکی ــ که ستون فقرات فناوریهای مدرن محسوب میشوند ــ تاکنون جایگاهی پررنگ در ترازنامههای معدنی این کشور نداشتهاند. این وضعیت اکنون در آستانه تغییر قرار گرفته است.
در آوریل ۲۰۲۵ و همزمان با تدارک نشست رهبران اروپا و آسیای مرکزی در سمرقند، مقامهای آستانه نتایج عملیات اکتشافی در منطقه کاراگاندی را اعلام کردند. ارقامی که در صورت تأیید نهایی طی چند سال حفاری و مطالعات امکانسنجی، میتواند قزاقستان را در کنار شمار محدودی از کشورها با ذخایر قابلتوجه عناصر نادر خاکی قرار دهد. این پروژه با نامی دارای بار سیاسی مشخص معرفی شده است: «قزاقستان نو».
زیر این نام چه نهفته است؟
عملیات اکتشاف در کاراگاندی از سال ۲۰۲۲ آغاز و یافتهها در اکتبر ۲۰۲۴ به نهادهای دولتی ارائه شد. وزارت صنعت و ساختوساز قزاقستان در آوریل ۲۰۲۵ اعلام کرد چهار پهنه امیدبخش در این منطقه حاوی ۹۳۵ هزار و ۴۰۰ تن اکسید عناصر نادر خاکی شامل سریم، لانتان، نئودیمیوم و ایتریوم است.
به گزارش یورونیوز، مدلسازیهای اولیه زمینشناسی نشان میدهد توده کانسنگ ممکن است تا ۲۰ میلیون تن و در عمقهایی تا ۳۰۰ متر گسترش داشته باشد، با عیار متوسط ۷۰۰ گرم در هر تن. در صورت تأیید این برآورد بالاتر، قزاقستان از نظر مجموع ذخایر عناصر نادر، پس از چین و برزیل، در رتبه سوم جهان قرار خواهد گرفت.
بر اساس گزارش «خلاصه کالاهای معدنی» سازمان زمینشناسی آمریکا که اوایل ۲۰۲۳ منتشر شد، ذخایر چین ۴۴ میلیون تن و برزیل ۲۱ میلیون تن برآورد شده و هیچ کشور دیگری رقمی بالاتر از ۷ میلیون تن ندارد.
تمایز فنی میان «کشف» و «ذخیره»
با این حال، عنوان «ذخیره» تعریف فنی دقیقی دارد که در اعلامیه اولیه بهصراحت مطرح نشده بود. گئورگی فریمن، رئیس کمیته اجرایی انجمن حرفهای کارشناسان مستقل معدن، در همایش MINEX قزاقستان ۲۰۲۵ به این موضوع اشاره کرد و تأکید داشت که بدون بررسی کامل کانیسازی، هیدروژئولوژی، ژئومکانیک، روش استخراج و ارزیابی اقتصادی، نمیتوان از ذخیره قطعی سخن گفت.
مسیر طولانی از کشف تا معدن
بخش معدن قزاقستان در سالهای اخیر شاهد اصلاحات قانونی گستردهای با هدف جذب سرمایه خارجی بوده است. از ۲۰۱۸ تاکنون، ۲۹۰۶ مجوز اکتشاف و ۱۱۱ مجوز بهرهبرداری صادر شده است. از ژانویه ۲۰۲۴ نیز گزارشدهی تحت کد KAZRC الزامی شده که با استانداردهای بینالمللی CRIRSCO همراستا است.
بر پایه اسناد دولتی، بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ بیش از یک میلیارد دلار سرمایه خصوصی برای اکتشافات زمینشناسی جذب شده که شرکتهایی مانند فورتسکیو، ریو تینتو، بریک گلد، BHP و فرست کوانتوم در آن نقش داشتهاند. همچنین مؤسسه زمینشناسی کره جنوبی با شرکت دولتی تاو-کن سامروک همکاری اکتشافی مشترک را آغاز کرده است.
چالش سرمایهگذاری و حملونقل
توسعه پروژه کاراگاندی به سرمایهای فراتر از مرحله اکتشاف نیاز دارد. آرتور پولیاکوف، رئیس اجرایی انجمن MINEX، برآورد کرده است که این پروژه به ۱۰ تا ۱۲ سال زمان و سرمایهگذاری اولیهای از ۱۰ میلیون دلار نیاز دارد؛ رقمی که زیرساختهای فرآوری پاییندستی ــ که قزاقستان در حال حاضر فاقد آنهاست ــ را شامل نمیشود.
قزاقستان بهعنوان کشوری محصور در خشکی، با چالش حملونقل نیز مواجه است و صادرات عناصر نادر به کریدورهای طولانی وابسته خواهد بود. پولیاکوف توسعه کریدور میانی از طریق دریای خزر و قفقاز را برای اتصال به بازارهای اروپا حیاتی دانسته است.
هفده عنصر، یک تأمینکننده مسلط
عناصر نادر خاکی در بیش از ۲۰۰ محصول مدرن کاربرد دارند؛ از سامانههای دفاعی، لیزر و رادار گرفته تا تلفنهای هوشمند، خودروهای برقی و نمایشگرهای تخت. با وجود مصرف اندک در هر دستگاه، نبود آنها عملکرد محصول را مختل میکند.
بر اساس دادههای سازمان زمینشناسی آمریکا، چین حدود ۷۰ درصد استخراج جهانی و بیش از ۸۵ درصد ظرفیت پالایش عناصر نادر را در اختیار دارد. همین تمرکز، کشورها و بلوکهای اقتصادی را به سمت تنوعبخشی منابع تأمین سوق داده است.
نقشه راه همکاری اتحادیه اروپا با آسیای مرکزی برای سالهای ۲۰۲۵–۲۰۲۶، قزاقستان را شریک اولویتدار معرفی میکند. آلشکا سیمکیچ، سفیر اتحادیه اروپا در قزاقستان، اعلام کشف کاراگاندی را عاملی برای افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی این کشور در حوزه مواد خام حیاتی دانسته است.
گام بعدی در کاراگاندی
تا این مرحله، هنوز طبقهبندی رسمی «ذخیره» برای سایت کاراگاندی صادر نشده و مطالعات فنی و اقتصادی احتمالاً تا اواخر ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت. شرکت تاو-کن سامروک نیز هنوز برنامهای برای صدور مجوز یا قراردادهای فروش اعلام نکرده است.
بر اساس معیارهای رایج صنعت، تبدیل یک کشف معدنی پیچیده به تولید تجاری ــ بهویژه در پروژههای عناصر نادر ــ معمولاً بیش از یک دهه زمان میبرد. اصلاحات قانونی و مشارکتهای بینالمللی، بستر توسعه را فراهم کردهاند، هرچند فاصله میان پتانسیل زمینشناسی و معدن عملیاتی همچنان قابلتوجه است.