گشودن دربهای توسعه صنعتی بر پایههای توان داخلی؛
چگونه فولاد مبارکه با سرمایهگذاری در الکترود گرافیتی، به یک وابستگی تاریخی پایان داد؟
در تاریخ صنعتی هر ملت، لحظاتی هست که نه فقط یک کارخانه، که یک فصل تازه افتتاح میشود. آیین افتتاح رسمی پروژه نوینالکترود اردکان از همین جنس لحظات بود؛ رخدادی که اعلام کرد ایران، پس از دههها وابستگی به واردات یکی از استراتژیکترین کالاهای زنجیره فولاد، اکنون به باشگاه تولیدکنندگان الکترود گرافیتی جهان پیوسته است.
به گزارش معدننیوز، در تاریخ صنعتی هر ملت، لحظاتی هست که نه فقط یک کارخانه، که یک فصل تازه افتتاح میشود. آیین افتتاح رسمی پروژه نوینالکترود اردکان از همین جنس لحظات بود؛ رخدادی که اعلام کرد ایران، پس از دههها وابستگی به واردات یکی از استراتژیکترین کالاهای زنجیره فولاد، اکنون به باشگاه تولیدکنندگان الکترود گرافیتی جهان پیوسته است.
الکترود گرافیتی برای صنعت فولاد چیزی فراتر از یک قطعه مصرفی است؛ قلب تپنده کورههای قوس الکتریکی است و حدود ۷ درصد قیمت تمامشده فولاد را تشکیل میدهد؛ کالایی که سالها تحریم، نوسان قیمت جهانی و محدودیتهای وارداتی، آن را به یکی از گلوگاههای تولید صنعتی کشور تبدیل کرده بود. حالا اما در اردکان، فصلی تازه آغاز شده است؛ فصلی با سرمایهگذاری ۲۴۵ میلیون یورویی و با فناوری کاملاً بومی.
کارخانهای فراتر از یک خط تولید
نوینالکترود اردکان تنها یک واحد صنعتی نیست؛ نماد تکمیل زنجیره فولاد کشور است. این مجموعه بهعنوان نخستین تولیدکننده الکترود گرافیتی در ایران و خاورمیانه شکل گرفته و از همان ابتدا با هدفی ملی طراحی شده است؛ قرار دادن ایران در جمع معدود کشورهای صاحب فناوری تولید الکترودهای گرافیتی UHP.
سهامداران اصلی این پروژه خود روایتگر اهمیت راهبردی آن هستند؛ فولاد مبارکه با حدود ۳۸.۳۱ درصد سهام، چادرملو با ۳۶ درصد، ایمیدرو با ۱۲ درصد، فولاد هرمزگان با ۱۰.۹۴ درصد و حدود ۲.۷۵ درصد نیز متعلق به فولاد خراسان، شهرداری اردکان و دیگر سرمایهگذاران است. ترکیبی که نشان میدهد این پروژه از ابتدا بهعنوان مأموریتی ملی تعریف شده است نه صرفاً یک سرمایهگذاری اقتصادی.
آغاز مسیر از دهه 70
تاریخچه این کارخانه روایتی طولانی و پرپیچوخم است. طرح تولید الکترود گرافیتی نخستینبار در سال ۱۳۷۸ توسط شرکت ملی فولاد ایران کلید خورد. در سال ۱۳۸۳ قرارداد EPC با کنسرسیوم ایریتک ایراسکو امضا شد، اما تغییر فضای اقتصادی کشور و جدی شدن خصوصیسازی، پروژه را در سال ۱۳۸۹ به تعلیق کشاند.
چهار سال بعد، در ۱۳۹۳، شرکت نوینالکترود اردکان رسماً تأسیس شد و طرح به آن واگذار شد. اما نقطه عطف اصلی در سال ۱۳۹۶ رقم خورد؛ زمانی که پروژه به مشارکت فولاد مبارکه، چادرملو و فولاد هرمزگان منتقل شد. با این حال، تا پایان سال ۱۴۰۱ پیشرفت فیزیکی پروژه تنها حدود ۳۷ درصد بود.
از سال ۱۴۰۱ به بعد، با تغییر رویکرد مدیریتی و شتابگیری اجرایی، جهشی تاریخی رخ داد؛ در فاصلهای کمتر از دو سال، پیشرفت پروژه به بیش از ۹۷ درصد رسید و در سال ۱۴۰۳ کارخانه عملاً به بهرهبرداری کامل نزدیک شد؛ رکوردی کمنظیر در پروژههای صنعتی کشور. اکنون هدفگذاری شده است که در سال ۱۴۰۴ ظرفیت اسمی کارخانه به تولید سالانه حداقل ۳۰ تا ۳۵ هزار تن الکترود گرافیتی UHP برسد و فاز توسعه نیز همزمان آغاز شود.
واردات ۶۰ هزار تنی تا خودکفایی کامل
نیاز سالانه کشور به الکترود گرافیتی حدود ۶۰ هزار تن برآورد میشود؛ محصولی که تا پیش از این تقریباً به طور کامل وارداتی بود. فاز نخست کارخانه نوینالکترود اردکان قادر است ۶۰ درصد این نیاز را تأمین کند و طبق برنامهریزیها، در کمتر از 1.5 سال آینده، فاز دوم نیز به بهرهبرداری خواهد رسید.
با تکمیل فازهای توسعه، ظرفیت نهایی این مجموعه به ۹۰ هزار تن در سال خواهد رسید؛ رقمی که نه تنها کل نیاز داخلی را پوشش میدهد، بلکه امکان صادرات و حضور جدی ایران در بازارهای منطقه ای را نیز فراهم میسازد. نکته کلیدی آن است که محصولات تولیدی این کارخانه هماکنون تأییدات فنی لازم را دریافت کرده و در خطوط تولید گروه فولاد مبارکه مورد استفاده عملی قرار گرفته است.
فناوری بومی؛ قلب تپنده پروژه
یکی از برجستهترین ویژگیهای نوینالکترود اردکان، تکیه کامل آن بر دانش فنی داخلی است. طراحی و مهندسی کارخانه، ساخت تجهیزات، راهاندازی خطوط و حتی توسعه محصول، همگی بر پایه توان متخصصان ایرانی انجام شده است.
در صنعتی که فناوری آن در انحصار چند کشور محدود قرار دارد، بومیسازی همزمان با ساخت کارخانه و تولید محصول، یک دستاورد راهبردی محسوب میشود. این کارخانه با بهرهگیری از بهروزترین تکنولوژیهای جهانی و تطبیق آن با شرایط داخلی، امکان توسعه ظرفیت، ارتقای کیفیت و تولید محصولات پیشرفتهتر گرافیتی را فراهم کرده است.
نبرد با تحریم و زمان
مسیر اجرای این پروژه آسان نبود. فناوری خاص تولید الکترود گرافیتی، تحریمهای بینالمللی، محدودیت دسترسی به تجهیزات، وقفههای مدیریتی و مشکلات تأمین مالی، همگی موانعی جدی بر سر راه بودند. با این حال، اراده ملی بر همه این دشواریها غلبه کرد، اما چالشها تنها به مرحله ساخت محدود نمیشود.
در سالهای اخیر، دامپینگ و نفوذ برخی شرکتهای خارجی در بازار داخلی، تعرفههای وارداتی پایین و فعالیت واسطهگران، فضایی ناعادلانه برای تولیدکننده داخلی ایجاد کرده است. در حالی که قیمت جهانی هر تن الکترود در سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ به بیش از ۲۰ هزار یورو میرسید، امروز تلاشهایی سازمانیافته برای تضعیف این صنعت نوپا مشاهده میشود؛ وضعیتی که بدون حمایت سیاستی دولت میتواند آینده این دستاورد ملی را تهدید کند.
حمایت از تولید داخل اختیار یا الزام؟
وابستگی تاریخی به واردات الکترود گرافیتی، همواره پاشنه آشیل صنعت فولاد ایران بوده است. امروز اما برای نخستین بار امکان رهایی از این وابستگی فراهم شده است. تحقق کامل این هدف، نیازمند اصلاح سیاستهای وارداتی، وضع تعرفههای حمایتی و اولویت دادن فولادسازان به خرید محصول داخلی است.
عدم حمایت کافی میتواند چرخه تأمین نقدینگی کارخانه، خرید مواد اولیه و تداوم تولید را مختل کند؛ ریسکی که نهتنها یک شرکت، بلکه امنیت تولید فولاد کشور را تهدید خواهد کرد.
تحقیق و توسعه؛ تضمین آینده
در نوینالکترود اردکان، واحد تحقیق و توسعه نقشی فراتر از یک بخش پشتیبان دارد. این واحد با هدف ارتقای کیفیت، توسعه محصولات جدید و ورود به بازارهای پیشرفته گرافیتی شکل گرفته است. چشمانداز R&D تنها محدود به صنعت فولاد نیست؛ بلکه حوزههایی مانند صنایع نسوز، آلومینیوم و فناوریهای پیشرفته نیز در برنامههای توسعهای این شرکت قرار دارند؛ تنوعبخشی به محصولات و حرکت به سمت فناوریهای نوین، ضامن پایداری این مجموعه در سالهای آینده خواهد بود.
مواد اولیه تا محصول نهایی؛ یک زنجیره منسجم
فرآیند تولید الکترود گرافیتی در این کارخانه، مجموعهای از پیشرفتهترین مراحل صنعتی است؛ از واحد الکترود خام که با استفاده از کُک سوزنی، قیر بایندر و افزودنیها و از طریق آسیاب، اختلاط و پرس ۴۰ مگانیوتنی، محصول اولیه را شکل میدهد تا واحدهای پخت، تلقیح و بازپخت با دهها کوره صنعتی و کنترلهای دقیق دما و فشار.
در مرحله گرافیتاسیون، ۱۱ کوره فلزی با توان بیش از ۳۰ هزار کیلووات و دمایی تا ۳۲۰۰ درجه سانتیگراد، طی فرآیندی حدود 6روزه کُک را به گرافیت خالص تبدیل میکنند. سپس در واحد ماشینکاری، عملیات دقیق رزوهزنی، کنترل کیفی و مونتاژ انجام میشود تا محصولی با استانداردهای جهانی آماده تحویل به مشتری شود. این زنجیره پیچیده، امروز بهطور کامل در داخل کشور بومی شده است.
چشماندازی به وسعت یک منطقه
هدف نهایی نوینالکترود اردکان تنها تأمین نیاز داخلی نیست. برنامههای توسعهای این مجموعه، ایران را به سمت تبدیل شدن به قطب تولید محصولات گرافیتی در منطقه سوق میدهد؛ هدفی که با دستیابی به ظرفیتهای ۶۰ و سپس ۹۰ هزار تن در سال کاملاً دستیافتنی است. با تحقق این چشمانداز، ایران در کنار کشورهایی چون آمریکا، آلمان، ژاپن، چین، روسیه و اوکراین قرار خواهد گرفت؛ نه بهعنوان مصرفکننده فناوری، بلکه بهعنوان تولید کنندهای صاحب نام در بازار جهانیست.
پایان یک وابستگی، آغاز یک اقتدار
افتتاح رسمی شرکت نوینالکترود اردکان فقط گشایش دربهای یک کارخانه نبود؛ اعلام پایان دورهای از وابستگی بود. این پروژه نشان داد که میتوان در سختترین شرایط تحریم و محدودیت، با تکیه بر دانش داخلی، اراده مدیریتی و سرمایهگذاری هدفمند، صنعتی پیچیده و راهبردی را از صفر تا صد در داخل کشور بنا کرد.
اکنون کورههای اردکان روشن شدهاند؛ نه فقط با جریان برق، که با جریان امید. امید به صنعتی خودکفا، به فولادی پایدارتر، به اقتصادی مقاومتر و به آیندهای که در آن ایران، نه واردکنندهای ناگزیر، بلکه کنشگری اثرگذار در بازار جهانی الکترود گرافیتی خواهد بود. و این، معنای واقعی یک افتتاح است؛ گشودن دربهای توسعه صنعتی بر پایههای توان داخلی.