برندگان و بازندگان جدید در اقتصاد روسیه و اوراسیا
بخش عمده پوشش رسانهای درباره تبعات درگیری نظامی در خاورمیانه بر کمبود انرژی بهویژه در منطقه و اروپا، متمرکز بوده است. در این میان، غالباً فرض میشود که روسیه بهعنوان تولیدکننده انرژی وضعیت بدی ندارد زیرا بازارهای جایگزین و زنجیرههای تأمین متفاوتی در اختیار دارد. با این حال، واقعیت پیچیدهتر است. جنگ، علاوه بر نفت و گاز، طیفی از کالاهای اساسی دیگر را نیز متأثر کرده و همزمان فرصتها و ریسکهایی را برای روسیه، بازیگران اوراسیایی و اقتصاد جهانی ایجاد کرده است.
به گزارش معدننیوز، بخش عمده پوشش رسانهای درباره تبعات درگیری نظامی در خاورمیانه بر کمبود انرژی بهویژه در منطقه و اروپا، متمرکز بوده است. در این میان، غالباً فرض میشود که روسیه بهعنوان تولیدکننده انرژی وضعیت بدی ندارد زیرا بازارهای جایگزین و زنجیرههای تأمین متفاوتی در اختیار دارد. با این حال، واقعیت پیچیدهتر است. جنگ، علاوه بر نفت و گاز، طیفی از کالاهای اساسی دیگر را نیز متأثر کرده و همزمان فرصتها و ریسکهایی را برای روسیه، بازیگران اوراسیایی و اقتصاد جهانی ایجاد کرده است.
نفت و گاز؛ تقویت تقاضا، تشدید ریسک لجستیک
اختلال یا انسداد عبور و مرور از تنگه هرمز (مسیر حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت و فرآوردههای نفتی) به کاهش تخفیف نفت روسیه و افزایش تقاضا از سوی هند و چین انجامیده است. همزمان، افزایش هزینه حملونقل دریایی ریسکهای تازهای را به بازار تحمیل کرده است.
بر اساس دادههای شرکت تحلیلی Kpler و S&P Global Commodities at Sea (CAS)، شمار شناورهای عبوری از تنگه هرمز در اوایل مارس بهشدت افت کرده و این وضعیت، وابستگی خریداران آسیایی به نفت روسیه را افزایش داده است. به گفته ناتالیا پورخووا، مدیرکل مرکز روسی شاخصهای قیمتی، بیثباتی ژئوپلیتیکی خاورمیانه همواره موجب دگرگونیهای بنیادین در انرژی جهانی شده است؛ همانگونه که بحرانهای نفتی دهه ۱۹۷۰ به شکلگیری همکاری انرژی اروپا و شوروی انجامید. امروز اما اروپا به سمت منابع آمریکا متمایل شده و نقش روسیه برای آسیا پررنگتر شده است.
بازار سرمایه روسیه نیز به این چشمانداز واکنش نشان داده است. شاخص بورس مسکو در اوایل مارس به بالاترین سطح از سپتامبر ۲۰۲۵ رسید و سهام شرکتهای نفت و گاز (از جمله تاتنفت، روسنفت و نواتک) رشد قابل توجهی را ثبت کردند. تحلیلگران میگویند تخفیف نفت اورال در بازار چین پس از آغاز درگیری کاهش یافته و نشانههایی از بازگشت علاقه پالایشگاههای هندی به محمولههای روسی دیده میشود.
طبق دادههای CAS، حدود ۵۲ درصد از واردات نفت هند از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. با محدود شدن عرضه خاورمیانه، تحلیلگران بر این باورند که واردات هند از روسیه میتواند دوباره به سطوح رکوردی ۱.۵ میلیون بشکه در روز بازگردد. با این حال، Kpler تأکید میکند که بخشی از این افزایش تقاضا ممکن است کوتاهمدت باشد؛ هرچند حتی در این سناریو نیز فشار کاهشی بر قیمتها تضعیف خواهد شد.
در بخش گاز طبیعی مایع (LNG)، بحران جدیدی همتراز با افت عرضه روسیه در سال ۲۰۲۲ شکل گرفته است. توقف تولید LNG قطر در راس بزرگترین پایانه صادراتی جهان و اختلال در تنگه هرمز، بهای گاز در اروپا را به بیش از دو برابر رسانده است. با وجود این، افزایش صادرات گاز روسیه به اروپا بعید به نظر میرسد. محدودیت ظرفیت خطوط لوله، مقررات جدید اتحادیه اروپا و ملاحظات سیاسی مانع اصلی هستند. برخی تحلیلگران احتمال تعویق محدودیتها بر قراردادهای LNG روسیه را مطرح میکنند، اما مقامهای روسی نیز از امکان هدایت عرضه به «شرکای قابل اتکا» سخن گفتهاند، موضوعی که میتواند خبر بدی برای اروپا باشد.
آلومینیوم؛ نوسان شدید و فرصت برای روسال
بازار آلومینیوم نیز با نوسانهای شدید مواجه شده است. قیمتها در بورس فلزات لندن به بالاترین سطح از ۲۰۲۲ رسید. کشورهای خاورمیانه حدود ۸ درصد از تولید جهانی آلومینیوم را در اختیار دارند و نزدیک به ۷۵ درصد آن را صادر میکنند. با تشدید محدودیتهای لجستیکی، کارگزاران خریداران را به سمت روسیه و هند هدایت میکنند.
اروپا که پس از تحریمها سهم واردات از روسیه را کاهش داده بود، اکنون با ریسکهای تازهای روبهروست. چین نیز که در سال ۲۰۲۵ واردات آلومینیوم از روسیه را ۵۴ درصد افزایش داده بود، احتمالاً با رشد قیمتها مواجه میشود. برآوردها نشان میدهد هر ۵ درصد افزایش قیمت آلومینیوم میتواند ۳۵ درصد جریان نقد آزاد روسال را تقویت کند.
کودهای شیمیایی؛ تهدید عرضه و جهش قیمتها
برآوردهای Implanta نشان میدهد که تا نیمی از تجارت جهانی برخی انواع کود و نهادهها بهویژه در بخشهای نیتروژنی و فسفاته در معرض اختلال قرار گرفته است. محدودیتهای لجستیکی عرضه اوره، آمونیاک و گوگرد کاهش یافته و قیمتها از ابتدای ۲۰۲۶ رو به افزایش گذاشتهاند. دادهها حاکی از رشد ۱۳ تا ۱۵ درصدی قیمتها در بنادر بالتیک است. معاملهگران اروپایی هشدار میدهند که در صورت تداوم وضعیت، واردات از روسیه اجتنابناپذیر خواهد بود یا تولید کشاورزی ۲۰۲۶ با کمبود مواجه میشود.
غلات؛ مزیت نسبی روسیه با بازآرایی مسیرها
با آغاز درگیری، ارسال غلات روسیه به ایران بهطور موقت متوقف شد. با این حال، تحلیلگران میگویند افزایش هزینه حمل تاکنون محدود بوده و تقاضای غذایی در خاورمیانه کاهش نخواهد یافت. مسیرهای جایگزین از جمله دریای خزر برای ایران و جده برای عربستان قابل استفاده است. در شرایط افزایش ریسک جهانی، غلات روسیه میتواند مزیت نسبی پیدا کند؛ زیرا صادرکنندگان اروپایی ناچار به دور زدن آفریقا هستند، در حالی که کشتیهای روسی همچنان از سوئز عبور میکنند.
لجستیک؛ شوک تازه به زنجیرههای تأمین
طبق دادههای Linerlytica، دهها کشتی کانتینری در خلیج فارس متوقف شدهاند و شرکتهای بزرگ کشتیرانی عبور از تنگه هرمز را تعلیق کردهاند. این اختلال، هزینههای حمل کانتینری را بهواسطه طولانی شدن مسیرها، افزایش سوخترسانی، هزینه بیمه و سفتهبازی بالا برده است شوک دیگری به زنجیرههای تأمین جهانی که اثرات آن در کوتاهمدت نمایان شده و میتواند تداوم یابد.
جنگ خاورمیانه اثرات خود را به فراتر از انرژی گسترش داده است. روسیه در نفت، آلومینیوم، کودهای شیمیایی و حتی غلات با فرصتهای قیمتی و تقاضایی روبهرو شده، اما همزمان ریسکهای لجستیکی و مقرراتی افزایش یافتهاند. نتیجه نهایی به طول و شدت درگیری و نحوه بازآرایی مسیرهای تجارت جهانی بستگی دارد؛ معادلهای که همچنان در حال شکلگیری است.