از اوج ۱۴۴ دلاری تا عقبنشینی برنت؛ بازار انرژی در سایه آتشبس
اعلام آتشبس دو هفتهای در خلیجفارس و وعده «بازگشایی کامل، فوری و ایمن تنگه هرمز» از سوی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، موجی از آسودگی را در بازارهای انرژی ایجاد کرد. واکنش معاملهگران سریع و شدید بود؛ بهگونهای که قیمت نفت برنت بلافاصله ۱۲ درصد سقوط کرد و از ۱۰۳ دلار به ۹۱ دلار در هر بشکه رسید.
به گزارش معدننیوز، اعلام آتشبس دو هفتهای در خلیجفارس و وعده «بازگشایی کامل، فوری و ایمن تنگه هرمز» از سوی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، موجی از آسودگی را در بازارهای انرژی ایجاد کرد. واکنش معاملهگران سریع و شدید بود؛ بهگونهای که قیمت نفت برنت بلافاصله ۱۲ درصد سقوط کرد و از ۱۰۳ دلار به ۹۱ دلار در هر بشکه رسید.
این کاهش در حالی رخ داد که طی حدود شش هفته گذشته، نزدیک به ۱۵ درصد از تولید نفت جهان و حدود یکپنجم تولید گاز طبیعی مایع (LNG) به دلیل محاصره ایران در تنگه هرمز عملاً در بنبست قرار داشت. دامنه نوسان قیمت برنت در این دوره، از ابتدای همهگیری کرونا در سال ۲۰۲۰ بیسابقه بوده است. همزمان، بازار گاز اروپا نیز واکنش نشان داد و قیمتها در مقطعی تا ۱۷ درصد افت کرد.
نشانههای فشار پیش از آتشبس
پیش از اعلام رسمی آتشبس در هفتم آوریل، بازار انرژی نشانههای روشنی از فشار شدید را بروز میداد. نفت وست تگزاس اینترمدیت (WTI)، که معمولاً با تخفیف نسبت به برنت معامله میشود، در اغلب روزهای ماه قیمتی بالاتر داشت؛ نشانهای از رقابت فزاینده خریداران برای دسترسی به منابع قابل اتکا.
در همین حال، نفت با تحویل فوری، موسوم به Dated Brent، تنها چند ساعت پیش از اعلام آتشبس به رکورد ۱۴۴ دلار در هر بشکه رسید؛ سطحی که بیانگر نگرانی عمیق بازار از تداوم اختلال عرضه بود.
آتشبسی با دوام نامطمئن
با وجود افت قیمتها، تردیدها درباره پایداری آتشبس همچنان جدی است. رئیس مجلس ایران، آمریکا را به نقض توافق متهم کرده و در همین حال حملات موشکی در خلیجفارس ادامه یافته است. در نخستین روز بازگشایی تنگه هرمز نیز تنها چهار کشتی موفق به عبور شدند.
اقتصاد جهانی به بازگشت سریع جریان کشتیرانی وابسته است، اما حتی در صورت حفظ آتشبس، احیای ثبات در بازار انرژی بهمراتب بیش از دو هفته زمان خواهد برد. در حال حاضر قیمت نفت بیش از ۳۰ درصد بالاتر از سطح پیش از آغاز جنگ قرار دارد و قیمت گاز نیز ۴۰ درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که تا حد زیادی ناشی از لحاظ شدن حق بیمه ریسک به دلیل تخریب زیرساختها و احتمال ازسرگیری درگیریهاست.
کشتیهای گرفتار و گلوگاه هرمز
اولویت فوری بازار، خروج صدها کشتی گرفتار در خلیج فارس است. در ماه فوریه بهطور متوسط روزانه ۱۳۰ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند، اما در هفتههای اخیر ایران تنها به تعداد محدودی اجازه عبور داده است.
بر اساس دادههای شرکت Kpler، حدود ۱۸۷ نفتکش حامل مجموعاً ۱۷۲ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی در منطقه متوقف ماندهاند؛ حجمی که بهتنهایی میتواند بیش از ۱۰۰ روز نیاز سوخت بریتانیا را پوشش دهد. علاوه بر این، ۱۵ کشتی حامل LNG در انتظار عبور هستند و حدود ۱.۹ میلیون تن کود شیمیایی بر روی ۴۱ کشتی باقی مانده است؛ رقمی معادل ۱۲ درصد کل صادرات این محصول از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴. با احتساب کشتیهای باری و فلهبر، تعداد شناورهای گرفتار به ۷۱۵ فروند میرسد.
بازگشت محتاطانه کشتیرانی
از نظر تئوریک، این ازدحام میتواند طی یک هفته کاهش یابد، چرا که بسیاری از کشتیها با کمبود ذخایر مواجهاند. با این حال، ناخداها تا زمانی که از امنیت مسیر اطمینان نیابند، تمایلی به پذیرش ریسک عبور ندارند.
تجربههای پیشین نیز این احتیاط را تقویت میکند. پس از توقف حملات حوثیها در دریای سرخ در سال ۲۰۲۵، شرکت کشتیرانی مرسک دو ماه صبر کرد تا نخستین کشتی خود را از آن مسیر عبور دهد و با وجود گذشت زمان، ترافیک دریایی هنوز به سطح عادی بازنگشته است. افزون بر این، افزایش شدید حق بیمههای جنگ، هزینه حملونقل را به شکل محسوسی بالا خواهد برد.
تردید در ورود کشتیهای جدید
در سوی دیگر، چشمانداز ورود کشتیهای تازه برای بارگیری در خلیجفارس چندان روشن نیست. در صورت شکست مذاکرات میان ایران و آمریکا، این کشتیها نیز ممکن است در منطقه گرفتار شوند. برخی مالکان ناوگانهای ارزشمند، بهویژه کشتیهای LNG، ممکن است اساساً از ورود به خلیجفارس اجتناب کنند. آن سوفی کوربو از دانشگاه کلمبیا میگوید: «در حال حاضر کسی تمایلی ندارد کشتیهایش را وارد خلیج فارس کند و بعید است عرضه LNG بیش از محمولههایی که طی این دو هفته خارج میشوند افزایش یابد.»
ابهام درباره عوارض عبور
مساله دیگر، احتمال دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز است. ایران پیشتر اجازه عبور برخی کشتیها را در ازای ۲ میلیون دلار صادر کرده بود و ممکن است این رویه ادامه یابد. در سطوح قیمتی نزدیک به ۱۰۰ دلار برای هر بشکه نفت، برخی معاملهگران شاید این هزینه را بپذیرند، اما در قیمتهای پایینتر چنین عوارضی میتواند نفت خلیجفارس را از نظر رقابتی تضعیف کند. برای مثال، پرداخت چهار میلیون دلار عوارض رفتوبرگشت میتواند نفتکشهای کوچکتر مانند Aframax را عملاً از بازار خارج کند.
تاخیر در رسیدن انرژی به مصرفکنندگان
حتی پس از رفع انسداد، کشورهایی که با کمبود انرژی روبهرو هستند باید هفتهها برای دریافت محمولهها صبر کنند. کشتیهای عازم آسیا دستکم سه هفته در مسیر خواهند بود و اروپا برای دریافت گازوئیل و سوخت هواپیما به چهار تا شش هفته زمان نیاز دارد. علاوه بر این، بسیاری از کشتیها اکنون در حال بارگیری از مناطق دیگرند و بازگشت آنها به خلیج فارس ممکن است ماهها طول بکشد.
کاهش تولید و آسیب به زیرساختها
از زمان آغاز جنگ، کشورهای خلیج فارس بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز از تولید نفت خود کاستهاند؛ معادل ۱۰ درصد تقاضای جهانی. بازگرداندن این ظرفیت به سطح پیشین فرآیندی تدریجی خواهد بود، زیرا افزایش سریع فشار چاهها میتواند به مخازن آسیب بزند.
در بخش گاز، وضعیت پیچیدهتر است. ایران در حملات خود به تاسیسات راس لفان قطر، بزرگترین مجتمع LNG جهان، دو واحد از ۱۴ واحد تولیدی را تخریب کرد و ۱۷ درصد ظرفیت آن را از بین برد. تعمیر این خسارت ممکن است سه تا پنج سال به طول انجامد. حتی بازگرداندن واحدهای سالم نیز آسان نیست و کارشناسان برآورد میکنند احیای کامل ظرفیت این مجتمع حدود چهار ماه زمان ببرد.
سرایت بحران به بازارهای دیگر
اهمیت راس لفان تنها به گاز محدود نمیشود. شرکت QatarEnergy حدود ۱۰ درصد اوره جهان را تولید میکند و نزدیک به یکسوم هلیوم مورد استفاده صنعت نیمهرسانا را تامین میکند. در بازار فلزات نیز حمله ایران به مجتمع آلومینیوم الطویله در ابوظبی باعث توقف تولید شد؛ کارخانهای که تقریباً نیمی از آلومینیوم خاورمیانه و نزدیک به ۱۰ درصد تولید جهانی را تامین میکند و راهاندازی مجدد آن ممکن است یک سال زمان ببرد.
هزینههای بازسازی و چشمانداز بازار
بر اساس برآورد شرکت مشاوره Rystad، هزینه بازسازی زیرساختهای هیدروکربنی آسیبدیده در منطقه، با احتساب تاسیسات ایران، حدود ۲۵ میلیارد دلار خواهد بود. در هشتم آوریل نیز یک پهپاد ایرانی به خط لوله عربستان که نفت را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل میکند حمله کرد؛ مسیری که از آغاز جنگ تنها مسیر صادراتی عربستان بوده است.
در مجموع، آسیبهای واردشده به بازارهای کالایی عمیق و ماندگار به نظر میرسد. برای دههها بسته شدن تنگه هرمز بهعنوان سناریویی بدبینانه و بعید مطرح میشد، اما جنگ سوم خلیج فارس نشان داد که این فرض میتواند بهسرعت به واقعیت تبدیل شود. حتی اگر تردد کشتیها به حالت عادی بازگردد، پیشبینی میشود قیمت نفت تا پایان سال ۲۰۲۶ در محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ دلار باقی بماند. با توجه به اینکه جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، این آتشبس را «شکننده» توصیف کرده است، آرامش فعلی بازار نیز احتمالاً دوام چندانی نخواهد داشت.