فولاد ایران در بازآرایی بازار؛ از افت صادرات تا سناریوی بازگشت

به گزارش معدن‌نیوز، آسیب به برخی واحدهای فولادی و محدودیت در مسیرهای تجاری، صادرات فولاد ایران را موقتاً کاهش داده و فضای تازه‌ای برای رقبای منطقه‌ای ایجاد کرده است؛ با این حال، کارشناسان از امکان بازگشت بخش مهمی از ظرفیت تولید سخن می‌گویند.

بازار فولاد کشور در ماه‌های گذشته تنها با افت تولید روبه‌رو نبوده، بلکه نشانه‌های این تغییر در ساختار تجارت خارجی، ترکیب بازارهای صادراتی و رفتار رقبای منطقه‌ای نیز نمایان شده است.

به‌دنبال آسیب‌دیدگی بخشی از واحدهای فولادی در جریان «جنگ رمضان» و همچنین محدودیت‌های ایجادشده در برخی مسیرهای تجاری، بخشی از صادرات فولاد ایران به‌صورت موقت کاهش یافته و همین مسئله، فرصت تازه‌ای برای رقبای آسیایی و منطقه‌ای فراهم کرده است. با این حال، ارزیابی‌های مطرح‌شده در کمیسیون معدن اتاق بازرگانی ایران نشان می‌دهد این آسیب‌ها ماهیت دائمی ندارند و بخش مهمی از ظرفیت تولید کشور همچنان قابلیت بازگشت به مدار قبلی را حفظ کرده است.

در همین حال، بازار جهانی فولاد نیز وارد مرحله‌ای از بازآرایی شده؛ مرحله‌ای که در آن کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه تلاش می‌کنند سهم بیشتری از بازارهای صادراتی منطقه را در اختیار بگیرند، هرچند همزمان احتمال بازگشت تدریجی ظرفیت‌های تولیدی ایران نیز همچنان مطرح است.

تغییر موقعیت ایران از صادرکننده به واردکننده

کیوان جعفری طهرانی، تحلیلگر ارشد بازار بین‌المللی آهن و فولاد، اظهار کرد: خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های فولادی کشور فقط به بخش فیزیکی تولید محدود نبوده و اثرات روانی آن نیز بر بازار داخلی و خارجی سایه انداخته است.

به گفته وی، ایران که در سال‌های گذشته یکی از صادرکنندگان مهم محصولات میانی و پایین‌دستی فولاد مانند اسلب و ورق گرم بود، اکنون به‌دلیل آسیب‌دیدگی و اختلال در واحدهای تولیدی فولاد مبارکه و فولاد خوزستان، بخشی از موقعیت صادراتی خود را از دست داده و در برخی مقاطع به واردکننده تبدیل شده است.

جعفری طهرانی تأکید کرد این تغییر موقعیت، نه‌تنها تراز تجاری فولاد ایران را تحت تأثیر قرار داده، بلکه ساختار رقابت در بازار جهانی را نیز دگرگون کرده است. به گفته او، در غیاب حضور پررنگ ایران، بازیگران اصلی مانند چین، هند، ترکیه و کشورهای آسیای میانه رقابت جدی‌تری را برای تصاحب سهم بازارهای از دست‌رفته ایران آغاز کرده‌اند.

چین، هند و ترکیه در کمین بازارهای ایران

این تحلیلگر بازار فولاد افزود: چین به‌طور ویژه در پی تثبیت جایگاه خود در بازارهایی است که پیش‌تر بخشی از نیاز آن‌ها از سوی ایران تأمین می‌شد؛ زیرا از مزیت قیمت تمام‌شده پایین‌تر برخوردار است و می‌تواند با سرعت بیشتری جایگزین عرضه‌کنندگان قبلی شود.

به گفته او، همین مسئله موجب شده رقابت در بازار جهانی فولاد در کوتاه‌مدت شدت بگیرد. وی همچنین تصریح کرد که کاهش عرضه ایران در بازار جهانی، در مرحله نخست به افزایش قیمت اسلب، ورق گرم و ورق سرد منجر شده، اما این رشد قیمتی بیش از آنکه ناشی از کمبود واقعی عرضه باشد، تحت تأثیر فضای روانی بازار و جوسازی تولیدکنندگان جهانی بوده است.

او معتقد است با گذشت زمان و ورود ظرفیت‌های جدید از سوی سایر کشورها، این قیمت‌ها به‌تدریج تعدیل شده و بازار به تعادل نسبی بازخواهد گشت.

دشواری واردات و شکل‌گیری مسیرهای جایگزین

جعفری طهرانی در بخش دیگری از اظهارات خود به تجارت خارجی ایران اشاره کرد و گفت: با توجه به محدودیت‌های ایجادشده در بنادر جنوبی کشور، فرآیند واردات نیز با دشواری‌هایی همراه شده، هرچند مسیرهای جایگزین در حال شکل‌گیری است.

او یکی از این مسیرها را استفاده از بنادر پاکستان برای تخلیه محموله‌ها دانست و گفت این روش با هماهنگی‌های بین‌المللی و حتی در برخی موارد با مجوزهای خاص امکان‌پذیر شده و بیشتر برای کالاهای کانتینری مورد استفاده قرار می‌گیرد. سپس این محموله‌ها از طریق حمل‌ونقل زمینی وارد ایران می‌شوند.

وی همچنین به نقش کشورهای شمالی اشاره کرد و افزود: روسیه و قزاقستان به‌عنوان تولیدکنندگان مهم فولاد در منطقه، می‌توانند در شرایط محدودیت‌های تجاری، بخشی از نیاز وارداتی ایران را تأمین کنند و در آینده نیز نقش آن‌ها در تعادل‌بخشی به بازار واردات پررنگ‌تر خواهد شد.

افت تولید خاورمیانه فراتر از روند جهانی

داده‌های انجمن جهانی فولاد نشان می‌دهد خاورمیانه در آوریل ۲۰۲۶ یکی از شدیدترین افت‌های تولید فولاد خام را در میان مناطق جهان تجربه کرده است. تولید فولاد خام منطقه در این ماه ۲۷.۶ درصد کاهش یافته و عملکرد چهار ماه نخست سال نیز افت ۱۲.۸ درصدی را نشان می‌دهد.

این در حالی است که متوسط کاهش تولید فولاد جهان تنها ۲ درصد بوده است. حتی مناطقی که در ماه‌های اخیر با رکود تقاضا و فشار صنعتی روبه‌رو بوده‌اند نیز افت محدودتری داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که اتحادیه اروپا در چهار ماه ابتدایی سال ۲.۲ درصد و آسیا و اقیانوسیه ۱.۸ درصد کاهش تولید را ثبت کرده‌اند.

این اختلاف آماری نشان می‌دهد کاهش تولید خاورمیانه صرفاً بخشی از روند عمومی بازار جهانی نیست و متغیرهای منطقه‌ای نقش پررنگ‌تری در شکل‌گیری آن داشته‌اند. افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک، اختلال در زنجیره تأمین، رشد هزینه‌های حمل‌ونقل و فشار بر زیرساخت‌های انرژی از مهم‌ترین عواملی هستند که بر عملکرد فولادسازان منطقه اثر گذاشته‌اند.

از آنجا که بخش قابل‌توجهی از ظرفیت فولاد خاورمیانه بر پایه مزیت انرژی و صادرات‌محوری بنا شده، هرگونه اختلال در مسیرهای تجاری یا تأمین انرژی می‌تواند مستقیماً بر حجم تولید و صادرات اثر بگذارد.

رقابت برای تصاحب بازارهای صادراتی

کاهش مقطعی عرضه فولاد ایران باعث شده بخشی از بازارهای صادراتی که طی سال‌های گذشته در اختیار تولیدکنندگان ایرانی بود، اکنون در معرض رقابت فشرده‌تر قرار گیرد. کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه با استفاده از ظرفیت مازاد تولید و دسترسی آسان‌تر به مسیرهای حمل‌ونقل بین‌المللی، تلاش کرده‌اند حضور خود را در بازارهای منطقه‌ای تقویت کنند.

در برخی بازارها نیز خریداران برای کاهش ریسک تأمین، به سمت تنوع‌بخشی به منابع خرید حرکت کرده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند الگوی تجارت فولاد منطقه را در کوتاه‌مدت تغییر دهد.

با این حال، این تحولات لزوماً به معنای حذف ایران از بازارهای صادراتی نیست. بخش عمده زیرساخت‌های اصلی فولاد کشور همچنان فعال هستند و مزیت‌هایی مانند دسترسی به ذخایر غنی سنگ‌آهن، زنجیره نسبتاً کامل تولید و تجربه گسترده صادراتی همچنان برای صنعت فولاد ایران حفظ شده است.

مزیت معدنی و سناریوی بازگشت

در شرایطی که بخشی از ظرفیت‌های فولادی کشور با اختلال روبه‌رو شده‌اند، اهمیت مزیت‌های بنیادی صنعت فولاد ایران بیش از گذشته نمایان شده است. ایران همچنان یکی از دارندگان اصلی ذخایر سنگ‌آهن در منطقه به‌شمار می‌رود و ساختار زنجیره فولاد کشور از استخراج مواد معدنی تا تولید محصولات میانی، از پیوستگی قابل توجهی برخوردار است.

این ویژگی موجب شده حتی در دوره‌های افت تولید نیز امکان بازگشت ظرفیت‌ها و احیای صادرات همچنان محتمل باشد. در حوزه تجارت خارجی نیز مسیرهای جایگزین به‌تدریج در حال فعال شدن هستند و بخشی از مبادلات از طریق همکاری با کشورهای همسایه ادامه یافته است.

در مجموع، آینده صادرات فولاد ایران بیش از هر عامل دیگری به سرعت بازسازی واحدهای آسیب‌دیده، تثبیت مسیرهای تجاری و توانایی تولیدکنندگان در حفظ بازارهای منطقه‌ای وابسته شده است. اگر فرآیند بازگشت ظرفیت تولید با سرعت بیشتری انجام شود، بخشی از بازارهای صادراتی از دست‌رفته نیز قابلیت بازیابی خواهند داشت؛ هرچند فضای رقابت منطقه‌ای نسبت به گذشته فشرده‌تر شده و حفظ جایگاه پیشین، به‌مراتب دشوارتر از قبل خواهد بود.