جهش صادرات غیرنفتی آذربایجان در نیمه نخست ۲۰۲۶
در حالی که بخشی از تحلیلهای بازار، جهش واردات آذربایجان در ماههای اخیر را به خرید طلا توسط صندوق دولتی نفت آذربایجان (SOFAZ) و رشد صادرات طلا را بازتاب همان روند میدانستند، دادههای رسمی نیمه نخست ۲۰۲۶ روایت دیگری را نشان میدهد: صادرات ۲۰۲.۲ میلیون دلاری طلای غیرنفتی این کشور به «طلای پولی» مربوط نیست و حاصل افزایش تولید داخلی در بخش معدن، بهویژه از سوی Anglo Asian Mining و AzerGold، است.
به گزارش معدننیوز، آذربایجان در دادههای تجاری نیمه نخست ۲۰۲۶، صادرات ۲۰۲.۲ میلیون دلاری طلای غیرنفتی را ثبت کرده است؛ رقمی که همزمان با صادرات ۱۳۵.۹ میلیون دلاری کنسانتره مس خام و ۵۸.۹ میلیون دلاری محصولات آلومینیومی، توجه تحلیلگران را جلب کرده است.
با این حال، در گزارش رسمی تجارت خارجی نیمه نخست ۲۰۲۶ که از سوی مرکز تحلیل اصلاحات اقتصادی و ارتباطات تهیه شده، در کنار آمار صادرات طلا یک پاورقی مهم درج شده است: «به استثنای طلای پولی». همین سه کلمه، به گفته نویسنده گزارش، دو روایت کاملا متفاوت از وضعیت تراز پرداختهای آذربایجان را از یکدیگر جدا میکند.
بر این اساس، این برداشت که رشد واردات آذربایجان ناشی از خرید طلای فیزیکی توسط سوفاز بوده و افزایش صادرات طلا نیز تصویر معکوس همان روند است، با دادههای موجود پشتیبانی نمیشود. روایت مورد تایید دادهها این است که افزایش تولید در صنعت معدن داخلی، محرک اصلی رشد صادرات طلا بوده است.
تفاوت طلای پولی و طلای غیرپولی در تراز پرداختها
در چارچوب تراز پرداختهای صندوق بینالمللی پول، میان «طلای پولی» و «طلای غیرپولی» تمایز روشنی وجود دارد.
طلای پولی، طلایی است که بهعنوان دارایی ذخیرهای نزد بانک مرکزی یا صندوقهای ثروت ملی نگهداری میشود. خریدهای طلای سوفاز در این دسته قرار میگیرد و این نوع معاملات نه در حساب جاری، بلکه در حساب مالی تراز پرداختها ثبت میشود.
در مقابل، طلای غیرپولی همان طلایی است که از زمین استخراج، فرآوری و در بازارهای بینالمللی یا به پالایشگاهها فروخته میشود. این نوع طلا در آمار تجارت خارجی آذربایجان ثبت میشود. بنابراین، رقم ۲۰۲.۲ میلیون دلاری صادرات طلا در نیمه نخست ۲۰۲۶، هیچ ارتباطی با سیاستهای انباشت ذخایر سوفاز ندارد و به یک طبقهبندی حسابداری کاملا متفاوت مربوط است.
چه شرکتهایی پشت رشد صادرات طلا هستند؟
رقم صادرات طلا مستقیما به عملکرد دو بازیگر اصلی در بخش معدن آذربایجان مرتبط دانسته شده است.
شرکت Anglo Asian Mining PLC، تولیدکننده بریتانیایی حاضر در بازار AIM، از اواسط دهه ۲۰۰۰ در مناطق قراردادی آذربایجان فعالیت میکند و در سالهای اخیر ظرفیت خود را در میادین گدابک و گوشا افزایش داده است. این شرکت سنگ معدن طلا و مس را استخراج میکند و پس از فرآوری هیدرومتالورژیکی، آلیاژ طلا و نقره موسوم به «gold dore» را به پالایشگاههای سوئیس صادر میکند.
در کنار آن، شرکت دولتی AzerGold CJSC نیز در معدن چوودار و چندین سایت استخراجی دیگر فعالیت دارد.
جهش مس، نشانه توسعه ساختاری معدنکاری
در گزارش مورد بحث تاکید شده است که رشد تولید و صادرات مس، بیش از آنکه به یک پروژه خاص یا صرفا رشد قیمتها مربوط باشد، از توسعه گستردهتر در کل سیستم معدنکاری آذربایجان حکایت دارد.
ارزش صادرات سنگ معدن و کنسانتره مس از ۱۲.۳ میلیون دلار در نیمه نخست ۲۰۲۵ به ۱۳۵.۹ میلیون دلار در نیمه نخست ۲۰۲۶ رسیده است؛ افزایشی ۱۱ برابری که نمیتوان آن را تنها با رشد قیمت توضیح داد. بر اساس همین گزارش، قیمتهای جهانی مس در همین بازه زمانی حدود ۸ تا ۱۲ درصد افزایش یافته، بنابراین جهش درآمدی مشابه تنها در صورت رشد بسیار بالاتر حجم تولید قابل تحقق است. گزارش نتیجه میگیرد که افزایش ظرفیت استخراج و اقتصادی شدن بهرهبرداری از ذخایر پلیمتالیک در پی رشد قیمت جهانی مس، عامل اصلی این روند بوده است.
نقش سوفاز در رشد واردات چه بوده است؟
گزارش تصریح میکند که اختلاط میان عملیات ذخیرهای سوفاز و آمار صادرات تجاری معدنکاری، با توجه به همزمانی زمانی این دو روند، قابل درک است.
طبق گزارش سوفاز برای نیمه نخست ۲۰۲۶، حجم طلای موجود در پرتفوی این صندوق به ۱۷۸ تن رسیده که حدود ۳۱ درصد از کل ارزش صندوق را تشکیل میدهد. این وضعیت پس از فروش ۲۲ تن طلا در سهماهه نخست ۲۰۲۶ و در چارچوب بازتنظیم پرتفوی رخ داده و به معنای کنار گذاشتن این طبقه دارایی نبوده است.
بر اساس این گزارش، زمانی که سوفاز در بازارهای بینالمللی طلا خریداری میکند، این معامله در بخش واردات سرمایهای تراز پرداختهای کشور ثبت میشود و میتواند به رشد غیرمعمول آمار واردات منجر شود. با این حال، این جابهجایی سرمایه به هیچ وجه با صادرات طلا در آمار تجارت خارجی یکسان نیست.
پیامدهای گستردهتر برای صادرات غیرنفتی آذربایجان
دادههای مربوط به طلا، مس و آلومینیوم در مجموع نشان میدهد که آذربایجان ممکن است در حال ورود به مرحلهای تازه در صادرات غیرنفتی خود باشد.
این کشور تاکنون عمدتا بر محصولات کشاورزی مانند میوه، سبزیجات و پنبه بهعنوان کالاهای اصلی صادرات غیرنفتی تکیه داشته و مواد معدنی در جایگاه دوم قرار داشتهاند. اما آمار نیمه نخست ۲۰۲۶ نشان میدهد این الگو میتواند در حال تغییر باشد. مجموع درآمد ۳۹۷ میلیون دلاری حاصل از طلا، مس و آلومینیوم تنها در شش ماه، نشانهای از تبدیل شدن بخش معدن به یکی از پایههای اصلی صادرات غیرنفتی آذربایجان است.
پیوند توسعه معدن با راهبرد بازسازی سرزمینی
گزارش همچنین به بُعد جغرافیایی توسعه معدنکاری اشاره میکند. بخشی از ذخایر تحت قرارداد Anglo Asian Mining در مناطقی نزدیک به سرزمینهای آزادشده قرار دارد و معدن چوودار متعلق به AzerGold نیز بخشی از برنامه گستردهتر اکتشافات زمینشناسی است که زمینشناسی قرهباغ را هم در بر میگیرد.
بر این اساس، با ادامه توسعه در سرزمینهای آزادشده و امکانپذیر شدن نقشهبرداری و اکتشاف در مناطقی که پیشتر دسترسی به آنها محدود بود، انتظار میرود نقش بخش معدن در صادرات غیرنفتی آذربایجان در سالهای ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ نیز، صرفنظر از نوسانات قیمت جهانی کالاها، افزایش یابد.